Nieuws

De Grebbelinie kent een militaire geschiedenis van meer dan 300 jaar. Over de meidagen van 1940 en de voorliggende mobilisatieperiode is al veel geschreven. Dit jaar verschijnen echter uitgaven over een veel minder belichte periode van de linie: de Pantherstellung en Grebbestellung in 1944-1945. Hieronder publiceren we allereerst het persbericht dat handelt over  Spoor van loopgraven.   Het boek werpt licht op spergebied langs de Rijn en de zuidelijke Veluwezoom

In 2025 is het tachtig jaar geleden dat de bewoners van de zuidelijke Veluwezoom na hun maandenlange evacuatie weer naar huis mochten terugkeren. Wat is híer gebeurd?, vragen zij zich af, wanneer zij tussen alle ravage loopgraven in hun tuinen aantreffen. Het boek In het spoor van de loopgraven. Spitters in het spergebied van Oosterbeek tot en met Rhenen, 1944 – 1945 werpt licht op de bijzondere oorlogsgeschiedenis van de regio. Eind september 1944 mislukt de Slag om Arnhem en daarna moeten ruim 200.000 mensen vertrekken. Een 45 kilometer brede strook langs de Rijn verandert in Duits frontgebied. Pottenkijkers zijn niet welkom. Ten westen van Arnhem wordt de strook van Oosterbeek tot en met Rhenen ontruimd. Intussen dirigeert Duitse bezettingsmacht wel duizenden mannen naar deze verboden militaire zone.

Hoe hoopvol was de situatie nog op 17 september 1944. Toen zagen de streekbewoners tijdens Operatie Market Garden geallieerde parachutisten neerdalen. Op dat moment graven er al duizenden mannen uit de wijde omgeving verplicht aan de Panther-Stellung. Deze nieuwe Duitse verdedigingslinie volgt de noordoever van de Rijn van de Duitse grens tot de Grebbe en buigt dan noordwaarts af naar het IJsselmeer. Maar de operatie verloopt minder gunstig dan verwacht en de Slag om Arnhem wordt een fiasco voor de geallieerden.

Van september 1944 tot aan de bevrijding in 1945 ploeteren circa 45.000 Nederlandse ‘spitters’ voor de Wehrmacht langs het front van de Duitse grens tot Rhenen. Het zijn vooral mannelijke bewoners uit de regio en evacués uit het frontgebied. Veel anderen worden in het najaar van 1944 bij grote razzia’s opgepakt, zoals in Hilversum en Rotterdam.

Naast de Liemers en Arnhem, verblijven er dwangarbeiders in Oosterbeek, Wolfheze, Doorwerth, Ede, Bennekom, Wageningen en Rhenen. De Duitsers brengen hun ‘spitters’ onder in grote boerderijen, scholen en tehuizen. In Ede dienen de kazernebarakken nabij het station als verdeelcentrum van arbeidskrachten. De mannen krijgen stro om op te slapen, plus dagelijks een portie eten en drie sigaretten. Op de voormalige luchtlandingsterreinen van de geallieerden vinden zij nog brandstof en andere bruikbare spullen.

Veilig is hun werkveld zeker niet, want terwijl de mannen schuilonderkomens en kilometerslange loopgraven maken, gaan de beschietingen door. Veel Duitse soldaten zijn het oorlogsgebeuren ook beu en lijden in de winter zelf honger. Medio februari 1945 nemen verbeten SS’ers echter de frontbewaking over. Zij voeren vanuit Rhenen en Bennekom een waar schrikbewind over hun sector. In de laatste maanden voor de bevrijding executeren zij nog standrechtelijk minimaal twintig weerloze burgers.

Onderzoeker Karin van Veen schetst de indringende realiteit van het dagelijkse frontleven. Zij laat de betrokkenen zelf aan het woord en plaatst hun ervaringen binnen de context van de algehele oorlogssituatie. Hun gedetailleerde verhalen over hun werk voor de verdedigingslinie en het kampleven waren bijna in vergetelheid geraakt. De ooggetuigen zijn dwangarbeiders en enkele gebleven bewoners. Ook hulpverleners, verzetslieden, ambtenaren en vrachtrijders drongen door tot de verboden militaire zone. In het spoor van de loopgraven is de vierde publicatie over het spergebied langs de Rijn in Oost-Nederland.

Boek In het spoor van de loopgraven. Spitters in het spergebied van Oosterbeek tot en met Rhenen, 1944 – 1945 formaat 21 x 29,7 cm, soft cover, 366 pagina’s, 255 zwart-wit foto’s + 12 plattegronden en militaire kaarten in kleur. Verkrijgbaar bij Graven in de vuurlinie, www.gridvl.nl.

Onder grote belangstelling is de vernieuwde loopgraaf in Woudenberg geopend. Een belangrijk aandeel hadden de vrijwilligers van de Stichting Grebbelinie in het vizier. Maar de steun van Woudenberg en Scherpenzeel en vele ondernemers is de vermelding meer dan waard. De inwoners, gemeenten en bedrijven hebben het project omarmd en het mogelijk gemaakt dat de gehele loopgraaf nu duurzaam is hersteld.

Honderden bezoekers kwamen af op de feestelijke opening bij de loopgraven in Woudenberg.

De Stichting Grebbelinie in het vizier had er werk van gemaakt. Van de loopgraaf én van de opening op Bevrijdingsdag, waar de initiatiefnemers en de sponsoren met trots op mogen terugzien. Voor de gelegenheid waren fraaie informatiepanelen toegevoegd, mitrailleurs en een ingerichte loopgraafnis. Vertegenwoordigers van de gemeente Woudenberg, waaronder de kinderburgemeester, mochten de openingshandeling verrichten. Een oud geallieerd vliegtuig luisterde de opening op met een fly by. Het bracht daarmee een eregroet aan zowel de mensen van toen én nu die zich inzetten voor vrijheid en allen die het verhaal van oorlog en de offers die dit kostte willen blijven vertellen.

De loopgraaf verbeeldt een uniek stuk Nederlandse geschiedenis in de Gelderse Vallei. Om de loopgraaf te verduurzamen moest wel een lastige knoop worden doorgehakt. Tot dusver was de loopgraaf steeds gemaakt van hout. Het betekende dat het materiaal iedere 7 jaar vervangen moest worden; langer ging het hout niet mee. Nu is gekozen voor kunststof met een heel natuurlijke uitstraling. Het zelfde materiaal waar de kleinere loopgraaf bij het Fort aan de Buursteeg is gemaakt. Het tracé van de loopgraaf is voor een belangrijk deel gelijk gebleven, maar qua vorm is de vernieuwde loopgraaf nog wat authentieker: de zigzag bleef, maar de haakse bochten zijn verdwenen.

De loopgraaf kan vrij worden bezocht, maar de combinatie met een bezoek aan het Educatief centrum is zeker de moeite waard. Het centrum aan de Brinkkanterweg 23A in Woudenberg is open van 1 april t/m 31 oktober, dinsdag t/m zaterdag van 11.00 tot 16.00 uur.

Website Grebbelinie in het vizier

In juli werd voor de tiende keer de Grebbelinie Wandeltocht georganiseerd, of Grebbe-Valleitocht zoals de route sinds 2018 heet. In die 10 jaar hebben circa 5000 deelnemers uit heel Nederland het gebied leren kennen. Velen keren jaarlijks terug naar het gebied waar duizenden militairen geschiedenis schreven.

Vanaf 8.00 uur opent jaarlijks het startbureau bij het Grebbelinie Bezoekerscentrum. Aan tafel het startteam van de SRVV uit Ede.

Ook dit jaar schreven zich weer een kleine 500 deelnemers in voor één van de gemarkeerde wandelingen. Startlocatie is vanaf 2018 het Grebbelinie Bezoekerscentrum. Daarvoor was Cultuurhuis De Breehoek in Scherpenzeel de belangrijkste startlocatie (2013-2017). De tocht moest in de afgelopen periode tweemaal voortijdig geannuleerd worden; in de coronajaren 2020 en 2021. De SRVV uit Ede is vanaf het begin de initiator en organisator van de wandeltocht. De meeste routes zijn in samenwerking met de Stichting Grebbelinie geschreven. Sinds 2018 doet de Stichting Grebbelinie in het vizier mee met het uitzetten van de route d.m.v. markeringen. Samen met de vrijwilligers van het Grebbelinie Bezoekerscentrum en de SRVV wil men deelnemers bewust maken van de geschiedenis van dit gebied. Daarom organiseert de SRVV ook de Capitulatie Bevrijdingstocht (mei), de Para Glider Wandeltocht (3 augustus) en de Pegasus Wandeltocht.

Voor de Grebbelinie Wandeltocht betekende de verplaatsing van het startpunt naar het bezoekerscentrum dat de weg vrij was voor een route naar de Grebbeberg (40 km). Via de 30-km wandeling kon de verbinding worden behouden met het Educatief Centrum Grebbelinie in Woudenberg. Vanwege de onzekere weersvooruitzichten werd deze doorgaans polulaire afstand in 2024 minder gelopen. Wie dat wel deed kon bij Grebbelinie in het vizier ook een kijkje nemen in het museum. De kortere wandelingen (10-15 km) deden met name de linie-locaties in Renswoude aan, zoals het Werk aan de Daatselaar bij Camping de Grebbelinie. Samen met hun camping-collega’s van De Kleine Weide doen en deden de recreatieondernemers mee aan het uitzetten van de tocht over en langs hun terrein. Wandelaars kwamen op die manier op het erf van een zorgboerderij en bij Camping de Grebbelinie konden ze terecht bij het net opgeleverde theehuis.

De wandeltocht leverde opnieuw veel enthousiaste reacties op bij de wandelaars en de EHBO had een ontspannen dag. Volgend jaar wordt de Grebbe-Valleitocht weer gehouden op de eerste zaterdag van juli.

Wandelaars ter hoogte van het Werk bij Lambalgen in Woudenberg.

De diverse stichtingen in de Grebbelinie leveren geregeld een bijdrage aan het beheer. Waar Staatsbosbeheer, het Utrechts Landschap en Waterschap Vallei en Veluwe het grote machinale werk op zich nemen, ontfermen de vrijwilligers zich over de zichtbaarheid van de oorlogsobjecten zoals kazematten, tankversperringen en loopgraven. Ook wordt er klein onderhoud gedaan aan klaphekjes, panelen en bewegwijzering. De laatste jaren pakken de vrijwilligersgroepen de werkzaamheden steeds vaker samen op in verschillende formaties. Aan het einde van 2023 gingen o.a. vrijwilligers van de Stichting Grebbelinie in het Vizier, Stichting de Greb, de Stichting Grebbelinie en het Grebbelinie Bezoekerscentrum de dijk op om de linie in Woudenberg ‘winterklaar’ te maken.

Verwijderen van takken blad uit de mundungsgasgrube van de Duitse 703 op de liniedijk bij Woudenberg.

De oude verflaag is onderaan zichtbaar.

Vanwege de relatief grote groep konden in een beperkt tijdsbestek klussen over een aantal kilometer worden uitgevoerd. Blad, takken en zand werden uit de mondingsgaskuil en de entree van een Duitse bunker geschept en geharkt. Hierdoor werden delen van de bunker zichtbaar die lang onder gras, mos en bladeren hadden gelegen. Losse stukken beton werden verplaatst en met een houten drempel werd de betonnen kuil afgesloten voor de modder die bij regenval wordt meegevoerd. Tijdens het werk kon informatie over de constructie worden uitgewisseld. Zo werd de originele roodbruine camouflageverf uit 1945 aangetroffen in een schoongemaakte hoek(zie foto rechts). Na een smakelijke oliebol kon de groep zich verplaatsen naar het noorden.

Andere klussen betroffen het leegvegen van een Nederlandse kazemat en het restant van een koepelkazemat. Tot slot werd een enorme hoeveelheid blad uit de loopgraafreconstructie verwijderd. Het werk werd voorbereid door het Educatief Centrum Woudenberg waar tevens gereedschappen beschikbaar werden gesteld. De activiteiten werden afgesloten met erwtensoep die de Stichting Grebbelinie had meegenomen. Dat stichtingen samenwerken is niet nieuw, maar men zoekt naar wegen om elkaar structureler de helpende hand toe te steken op het gebied van kennis, beheer en praktische vraagstukken. De groepen zijn actief in verschillende regio’s en worden jaarlijks voor uitdagingen gesteld die niet voor elke stichting gelden zoals marketing of huisvesting. Enkele stichtingen richten zich op een specifiek gebied of doelgroep zoals basis- of voortgezet onderwijs. Of zien onderzoek en het delen van kennis als hoofddoel.

Ondanks of misschien juist dankzij de verschillen vormen ze een buitengewoon waardevol ensemble dat samen het militair Erfgoed onderzoekt, herdenkt en bewaart. Eind januari volgt nader overleg tussen de stichtingen, waarbij o.a. ook de Stichting Cunera, de Stichting Slag om de Grebbeberg en de initiatiefnemer van deze bijeenkomst -de Gedachteniskerk in Rhenen- aansluiten.

Met drie kruiwagens en bijna 20 vrijwilligers was de loopgraaf binnen een uur schoongeveegd.

Lex Tempelman op het terras bij het Grebbelinie Bezoekerscentrum. Op tafel een aantal van de fraaie bouwplaten die hij maakte. 

De familie Tempelman liet weten dat Alexander Nicolaas (Lex) Tempelman op 25 oktober 2023 is overleden. Hij zal in de vestingwereld herinnerd worden als begenadigd tekenaar en fijne persoonlijkheid.

De gave of in ieder geval de inspiratie en de liefde voor het tekenen leek Lex Tempelman van zijn vader te hebben overgenomen. Vader Ton Tempelman maakte bijzonder knappe tekeningen van het kamp waar hij in de Tweede Wereldoorlog was opgesloten. De tekeningen werden door Lex bewaard en gekoesterd. Kopieën ervan werden gedeeld met het Grebbelinie Bezoekerscentrum en in een expositie getoond. De bijzondere schetsen van het kampleven maakten indruk op de bezoekers en een aantal afbeeldingen werden opgenomen in het boek Verzwegen Oorlogsjaren. Zoon Lex legde zich toe op technische tekeningen in heldere kleuren. De doorsnedes en bovenaanzichten deden het buitengewoon goed op informatiepanelen waar Tempelman tekeningen voor aanleverde. Hij werkte samen met diverse stichtingen die zich inzetten voor militair erfgoed, waaronder de Stichting Menno van Coehoorn. Met Chris Will produceerde hij het kleurrijke boek De Nieuwe Hollandse Waterlinie in Vogelvlucht waar hij uiteraard de tekeningen voor verzorgde.

Lex Tempelman met het uniform van zijn vader. Op de achtergrond een aantal ingelijste tekeningen van zijn hand.

Vanwege zijn belangstelling en ruimtelijk inzicht koppelde hij de kennis van vestingwerken aan bouwplaten die hij in eigen beheer ontwikkelde en verkocht. Nadat hij de meest gangbare types van kazematten en schuilplaatsen had gerealiseerd wilde hij zich op andere terreinen richten. In 2022 schonk hij zijn collectie bouwplaten aan het Grebbelinie Bezoekerscentrum. Daar is de collectie momenteel te zien in de ruimte van de wisseltentoonstelling. In een aparte hoek hangen afdrukken van tekeningen die zijn vader maakte in Mühlberg am Elbe. En het Genie-uniform waar zijn vader in trouwde na zijn bevrijding uit het kamp. Natuurlijk was Lex tempelman meer dan een tekenaar. De vrijwilligers van de Stichting Grebbelinie en het Grebbelinie Bezoekerscentrum wensen de familie veel sterkte met het verlies van hun echtgenoot, vader en opa.

De provincie Utrecht start in december 2022 met de uitvoering van natuurherstelmaatregelen aan de Grebbelinie. Tussen Leusden en Veenendaal en ten noorden van Renswoude. Om de werkzaamheden zo veilig mogelijk te laten verlopen, worden een aantal wandelpaden tijdelijk afgesloten.

Deze natuurherstelwerkzaamheden maken deel uit van regulier onderhoud en bestaan uit het onderhoud van de liniedijk en de hellingen. Zo worden geulen opgevuld en zichtlijnen hersteld. Ook verwijderen we, met het oog op de veiligheid van bezoekers, dood hout. Daarnaast worden enkele bomen weggehaald. Zo ontstaat er meer licht en kunnen bloeiende kruiden en struiken goed groeien. Die bloeiende kruiden en struiken zorgen voor meer afwisseling, waardoor het aantal soorten planten en dieren in een gebied toeneemt.

De Grebbelinie is niet alleen een historische verdedigingslinie, maar maakt ook deel uit van het Natuurnetwerk Nederland (NNN). De liniedijk is 24 kilometer lang en strekt zich uit tussen de Gelderse Vallei en Eemland. De linie is daarmee een grote ecologische verbindingslijn voor verschillende soorten dieren zoals de ree, das, ringslang en de ijsvogel.

Waarom is herstel nodig?

Het onderhoud is de afgelopen jaren achtergebleven en daarmee is de biodiversiteit achteruit gegaan. Een afwisselende en structuurrijke vegetatie vergroot de biodiversiteit (soortenrijkdom) en dat vergroot de waarde van de Grebbelinie als ecologische verbindingszone. Het is daarom belangrijk dat de begroeiing goed wordt onderhouden en dat er een structuurrijke beplanting ontstaat. Dus niet alleen oude markante eiken zijn van belang, maar ook lage struiken en kruidenrijke graslanden.

Hoe wordt het herstel aangepakt?

De werkzaamheden worden uitgevoerd op de forten en de liniedijk. Voorbeelden van werkzaamheden zijn:

• Dunning van bestaande bomen. Door het weghalen van een aantal bomen ontstaat er meer licht voor bloeiende kruiden en struiken, die daardoor beter kunnen groeien. Bloeiende kruiden en struiken zorgen voor meer afwisseling, waardoor het aantal soorten planten en dieren in een gebied groeit.
• Uitsteken en maaien van exoten zoals de reuzenberenklauw. De berenklauw verdringt inheemse plantensoorten. Ook kan deze plant ernstige brandwonden bij mensen veroorzaken bij beschadiging.
• Opvullen van geulen die ontstaan zijn in het talud van de liniedijk naar het Valleikanaal toe. Om te voorkomen dat er verdere schade ontstaat aan de dijk worden deze geulen opgevuld en worden er struiken geplaatst om te voorkomen dat er nieuwe geulen ontstaan.
• Onderhouden van de aanwezige bomen door dood hout te verwijderen. Dood hout kan afbreken van de boom en daardoor gevaarlijk zijn voor de wandelaar.

Hinder

Er kan hinder ontstaan, omdat enkele wandelpaden worden afgesloten tijdens de werkzaamheden. Als een pad wordt afgesloten, wordt dit aangegeven door borden op het pad. In veel gevallen kan het tracé aan de andere (oost) zijde van het Valleikanaal worden gevolgd.

Voor een kaart met de geplande werkzaamheden, zie website provincie Utrecht

Als u precies wil weten wanneer aan welk deel wordt gewerkt kan u dat zien in de planning.

Flinke delen van het Binnenveld tussen Wageningen en Veenendaal staan onder water. Op de achtergrond de Grebbeberg, waar in mei 1940 hard gevochten werd.

Op de dag dat donkere wolken zich samenpakken boven Oekraïne en Russische troepen over de grens trekken, nemen we een kijkje in het Binnenveld. Hier, in de Gelderse Vallei, lag een belangrijk deel van het Nederlandse leger in de Grebbelinie, toen Nederland werd meegesleurd in de Tweede Wereldoorlog. Omdat het Nederlandse leger geen kans had tegen de beter getrainde en uitgeruste troepen van Duitsland, greep men terug op een oude vriend én vijand: het water. Door het gehele terrein ten oosten van de linie en de Utrechtse Heuvelrug onder water te zetten, te inunderen, hoopte men een ondoordringbare hindernis op te werpen. Hierdoor zou de opmars bemoeilijkt worden en zouden buitenlandse troepen de tijd krijgen om ons land te hulp te schieten.

Het hooggelegen terrein direct ten oosten van de Grebbeberg kon echter niet onder water worden gezet. Gedurende de mobilisatie van 1939-1940 was men nog volop bezig met de bouw van een motorgemaal waardoor deze droge toegang toch geïnundeerd kon worden.  In mei 1940 was de situatie zelfs slechter dan voorheen: door verschillende oorzaken was het water gezakt en begonnen steeds meer stroken grond droog te vallen. Het Duitse leger maakte dankbaar gebruik van deze ‘accessen’ die onvoldoende ter verdediging waren voorbereid.

Door de extreme regenval van de afgelopen dagen (60 mm in 48 uur) doet het gebied weer enigszins denken aan de periode dat Nederland moest strijden voor haar vrijheid. Een beeld dat herinneringen zou kunnen oproepen aan een geschiedenis van meer dan 70 jaar geleden. Maar door de gebeurtenissen in Oost-Europa dwalen de gedachten af naar Oekraïne dat nu moet vechten om haar grondgebied te verdedigen tegen een machtige tegenstander. En net zoals Nederland destijds niet geholpen kon worden door haar bondgenoten, zo zal het Oekraïense leger er grotendeels alleen voor staan. Een triest moment in de geschiedenis van Europa en een nieuw bewijs dat de mensheid onvoldoende leert van de lessen uit het verleden.

Het inundatiegebied in 1940 was op veel plaatsen ongeveer kniediep. De situatie in het huidige Binnenveld is eerder plasdras, het voorstadium van een inundatie. Deze foto is genomen bij Veenendaal, collectie Martin Brink. De foto werd gebruikt als cover van het boek ‘Oorlog in je achtertuin’ door Jan Blokker, met ‘verhalen van de Grebbelinie’.

De website grebbelinie.nl wordt momenteel aangepast en herzien. Het domein wordt beheerd door de Stichting Grebbelinie, die het van belang vindt dat betrouwbare informatie voorhanden blijft voor iedereen die meer wil weten van deze oude waterlinie. De oude website was gedateerd en voldeed niet meer aan de huidige eisen op het gebied van veiligheid, stabiliteit en functies. Bij de verhuizing naar de huidige vorm is geprobeerd zoveel mogelijk informatie te bewaren. De vele artikelen en foto’s zullen gaandeweg terugkeren en er zullen ook weer nieuwsitems verschijnen.

De eerste stap van het (technische) proces heeft meer dan een jaar geduurd, waardoor het nodig is om in de volgende fase vele pagina’s te actualiseren. Naast alle historische informatie zal er ook ruimte blijven voor de recreatieve kwaliteiten van het gebied. Wandelen, kanovaren en fietsen spelen daarbij een belangrijke rol. De vernieuwde website is mede mogelijk gemaakt door de provincie Utrecht en met medewerking van het Grebbelinie Bezoekerscentrum.

Wilt u zelf een verhaal delen over de Grebbelinie, dan kan u een mail sturen naar; info@grebbelinie.nl