Na jaren van studie in archieven en in het veld is een lang verwacht boek eindelijk verschenen: Pantherstellung, een Duitse verdedigingslinie gebouwd door Nederlandse dwangarbeiders tussen IJsselmeer en Westwall (1944-1945). Het boek biedt inzicht in de Duitse voorbereidingen op de geallieerde opmars naar Nederland in de Gelderse Vallei en Eemland. Honderden foto’s, doorsnedes, kaarten en tabellen ontsluiten het geheim van de betonnen restanten die vooral bewaard zijn gebleven in Rijksmonument Grebbelinie, maar ook daarbuiten sporen heeft nagelaten.
Leo van Midden toont de proefdruk in de de zomer van 2025 bij het Grebbelinie Bezoekerscentrum. De definitieve uitgave verscheen eind november 2025.
De zoektocht van auteur Van Midden begon toen hij wonderlijke stukken beton tegenkwam die iets leken te vertellen van een oorlogsgeschiedenis, maar hun geheimen maar mondjesmaat prijsgaven. Er was maar heel weinig bekend over de zogenaamde ‘kochbunkers’ die in landgoederen en achtertuinen werden vrij gegraven. In samenspraak met vele stichtingen, waaronder de Stichting Menno van Coehoorn en de Stichting Grebbelinie werden een aantal puzzelstukjes gelegd. Minstens zo vaak werden uren doorgebracht in archieven in binnen- en buitenland. Wat is de samenhang tussen al die Duitse versterkingen, wie was er voor verantwoordelijk en waar haalde men aan het einde van de oorlog nog arbeidskrachten vandaan?
De titel geeft al een deel van het antwoord: duizenden Nederlanders moesten gehoor geven aan de oproep om stellingen te graven onder toezicht van Nederlandse aannemers en de OT (Organisation Todt). Het werpt vele morele vraagstukken op over de opkomst en inzet van Nederlandse mannen in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog. De auteur houdt zich – zoveel jaren na de oorlog – verre van een oordeel. Wel worden de resultaten van arbeid nauwgezet beschreven en de liefhebber kan zich een beeld vormen van alle technische details die de bunkers, inundaties en loopgraven tot ondoordringbare hindernis moesten maken. Over het succes van de Duitse Pantherstellung is Van Midden duidelijk: de stellingen waren al ‘mislukt’ voordat ze hun gevechtswaarde konden bewijzen. De geallieerden slaagden er namelijk in om de Westwall en de Neder-Rijn te passeren, waardoor de Britten en Canadezen aan de onverdedigde oostzijde naderden. Het betekende dat er nogmaals een beroep werd gedaan op de burgerbevolking om de linie ‘om te draaien’ als Grebbestellung.
Het boek van 580 pagina’s wordt geleverd met luxe cassette en is te koop via bol.com voor € 75,- inclusief verzendkosten. Bij het Grebbelinie Bezoekerscentrum liggen nog enkele exemplaren in de museumwinkel voor € 65,- zolang de voorraad strekt.
Bunker 703 bij Nijkerk in 2020. Foto: Cor keuning