Op donderdag 25 september ontmoetten vertegenwoordigers van zeven waterlinies elkaar in het Waterliniemuseum op Fort bij Vechten. Thema’s van de dag waren de ‘gewone mens in de waterlinie’, arrangementen, archief, techniek en onderzoek. En dan werden er ook nog eens twee nieuwe boeken geïntroduceerd in het groeiende netwerk van dit waterlinieland.
Heel Nederland wordt doorsneden door (water)linies. Een aantal daarvan zijn zeer bekend, zoals de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie die samen deel uitmaken van het UNESCO werelderfgoed. De Kennisdag Waterlinies is echter een initiatief van de Zuiderwaterlinie, de Oude Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie die vertegenwoordigers van andere linies verwelkomden om kennis te delen, ervaringen uit te wisselen en om elkaar te voeden met nieuwe inhoudelijke en technische inzichten.
Het Waterliniemuseum in Fort bij Vechten was een uitgelezen plek om bij de start van de bijeenkomst een nieuw boek te presenteren: maritiem historicus Anne Doedens gaf uitleg bij ‘De Uitlegger en de zoetwateroorlog‘ die in 1672 werd uitgevochten met Hollandse platbodemschuiten in de Oude Hollandse Waterlinie. De foto toont een model van een ‘uitlegger’ uit de collectie van het Rijksmuseum. Bewapend met kanons en mortieren wisten de mariniers op deze scheepjes het verschil te maken in de strijd met Franse troepen. Het eerste exemplaar werd overhandigd aan commandant der zeestrijdkrachten, viceadmiraal René Tas.
Stef Koenis (Alliantie Zuiderwaterlinie) nam de zaal mee in zijn presentatie over ‘De oorlog achter de voordeur’. Samen met een groep heemkundigen deed hij studie naar inkwartiering en vluchtelingenopvang in de Zuiderwaterlinie. Het resultaat van de studie kreeg zijn weerslag in een boek dat dit jaar uitkomt. In tegenstelling tot veel andere uitgaven geen verhalen over grote militaire structuren, strategische landschappen en vestingbouwers, maar het verhaal van de gewone militair en de eenvoudige burger. Op de markt, in het veld en ook in huis ontmoetten ze elkaar langs de linies. Soms profiterend van elkaars aanwezigheid, dan weer tot elkaar veroordeeld. In vele archieven zijn de inkwartieringen, transacties én de plunderingen beschreven.
Hoe moderne technieken gebruikt kunnen worden om kennis op te doen in archieven werd uitgelegd door historicus Wouter van Dijk (RHC Vecht en Venen). Aan de hand van voorbeelden uit zijn boek ‘Soldaten in de Vechtstreek 1672-1673’ kwamen technische hulpmiddelen aan de orde die archieven helpen ontsluiten. Daarnaast maakt de immense hoeveelheid gegevens in een archief ‘archiefintelligentie’ tevens wenselijk en misschien wel noodzakelijk om nauwkeurig onderzoek te kunnen doen. Daarmee wordt bedoeld dat er vaardigheden van de onderzoeker worden gevraagd om een weg te vinden in het archief en bronnen op waarde te schatten. Moderne middelen kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om oude handschriften te transcriberen. Voorwaarde is wel dat vooraf massadigitalisering plaatsvindt. De computer moet gevoed worden met data, zodat de zelflerende algoritmes de kans krijgen om de lijnen, tekens en letters te gaan herkennen.
Fort bij Vechten vormde het passende decor voor de vierde Kennisdag Waterlinies.
Demonstratie ‘Tangible Landscape’ met zandtafel, Fort Sabina uit de Zuiderwaterlinie en de weergave op een beeldscherm.
Onderzoekster en docente Francis Neijenhof (Breda University of Applied Sciences) deelde haar inzichten over arrangementen in waterlinies. Welke combinaties hebben meerwaarde voor bezoekers en welke keuzes maak je bij het samenstellen? Hoe bereik je nieuwe doelgroepen en wat levert het voor musea, forten en linies op? Om succesvol te zijn met arrangementen is co-creatie van belang, zo leerde het betoog: alle deelnemers denken en doen mee om de activiteit of de route te verwezenlijken. Door de gezamenlijke verantwoordelijkheid blijven de arrangementen up-to-date en kunnen de afzonderlijke participanten hun eigen doelen bewaken. Beleving is een ander sleutelwoord: juist bij linies hebben thema-arrangementen tussen forten en exposities veel waarde. Het aanbod sluit beter aan bij doelgroepen die de locaties anders niet bezocht hadden. En de tochten bieden de bezoekers inzicht in het soms complexe verhaal van de linies. Moderne technieken kunnen hierbij helpen, zoals mediale en personele animaties, waarbij verhalenvertellers worden gekoppeld aan locaties in de linie.
Een bijzondere ‘extra’ vormde de kennismaking met ‘Tangible Landscapes’, een samensmelting van de traditionele zandtafel met moderne techniek. In de Verenigde Staten, Europa en China zijn al diverse groepen actief met deze 3D-techniek waarbij landschapselementen gekoppeld kunnen worden aan data, die helpen bij het vormen, plannen en begrijpen van landschapsinrichting en hoe deze door bezoekers wordt ervaren.
Rondleidingen door Fort bij Vechten en uitwisselsessies in de sfeervolle ruimtes van het fort maakten deze bijzondere dag compleet.